Με αυτό το άρθρο κλείνουμε σε πρώτη φάση μια σειρά που αφορούσε τις διαταραχές της διάθεσης (κατάθλιψη, διπολική διαταραχή) αλλά και παραπλήσια θέματα (αυτοκτονικότητα, πένθος). Θα επανέλθουμε ωστόσο στο μέλλον μέσω άρθρων που αφορούν επιμέρους ζητήματα.
Σε αυτό το άρθρο θα ασχοληθούμε όσο πιο επιγραμματικά γίνεται με τη διαδικασία του πένθους, τις δυσκολίες, την πιθανή επιπλοκή του πένθους, τις στρατηγικές αλλά και τις μεθόδους με τις οποίες οι οικογενειακοί θεραπευτές συνήθως επιλέγουν να αντιμετωπίσουν ζητήματα πένθους.
Τι είναι πένθος;
Πένθος είναι η στρεσογόνος συναισθηματική, γνωστική, συμπεριφορική και αρκετές φορές σωματική αντίδραση στην απώλεια. Είναι μια φυσιολογική διαδικασία η οποία ορισμένες φορές μπορεί να έχει "επιπλοκές" και να συνδέσει το άτομο με την "ψυχοπαθολογία". Για τις επιπλοκές και για τις διαδικασίες του πένθους θα μιλήσουμε παρακάτω.
Ποια είναι η αναμενόμενη λειτουργία του πένθους;
Για τη λειτουργία του πένθους έχει γίνει εκτενής αναφορά στη βιβλιογραφία. Εδώ θα αναφέρουμε συνοπτικά ορισμένες από τις επικρατούσες αλλά και τις πιο πρόσφατες θεωρίες και έρευνες σχετικά με το πένθος.
Το μοντέλο Kübler-Ross
Το μοντέλο Kubler- Ross αποτελεί την πλέον γνωστή στο ευρύ κοινό θεωρία για τη διαδικασία του πένθους, περισσότερο γνωστό ως "μοντέλο των πέντε σταδίων". Το μοντέλο διατυπώθηκε για πρώτη φορά από την ελβετοαμερικανίδα Elisabeth Kubler- Ross στο βιβλίο της "Στο θάνατο και τη θνησιμότητα" το 1969. Σύμφωνα με το μοντέλο της υπάρχουν 5 στάδια στη διαδικασία του πένθους τα οποία περιγράφονται με τον εξής τρόπο:
1) Άρνηση - Περιγράφεται από αντιδράσεις όπως "Είμαι καλά" , "Αυτό δεν μπορεί να συμβαίνει σε εμένα" και ουσιαστικά αποτελεί "άμυνα" απέναντι στο τραυματικό γεγονός, ενώ στο στάδιο αυτό υπάρχει έντονη προσοχή σε άτομα και καταστάσεις που θα μείνουν πίσω μετά το θάνατο.
2) Θυμός - Περιγράφεται συχνά από αντιδράσεις όπως " Γιατί να συμβεί αυτό σε εμένα; Δεν είναι δίκαιο". Στο στάδιο αυτό το άτομο συνειδητοποιεί πως δεν μπορεί πλέον να αρνείται το τραυματικό γεγονός και λόγω του θυμού είναι πολύ δύσκολο να φροντίσει να κάνει κάτι για απωθημένα συναισθήματα οργής και φθόνου. Οποιοσδήποτε άνθρωπος συμβολίζει ζωή και ενέργεια γίνεται αντικείμενο δυσαρέσκειας και ζήλιας
3) Διαπραγμάτευση - Περιγράφεται συχνά από εκφράσεις " Ας δω τα παιδιά μου να αποφοιτούν και ας πεθάνω μετά" ή "όσο ζήσω θέλω να τα αλλάξω ή να τα κάνω όλα". Άλλες φορές οι φίλοι ή συγγενείς του εκλιπόντος λένε "μπορεί να έφυγε αλλά θα κάνω το όνειρό του πραγματικότητα" ή πηγαίνω εκεί που πήγαινε ή κάνω αυτό που έκανε κ.λ.π. δηλαδή προσπαθούν να διατηρήσουν ένα κομμάτι του νεκρού ζωντανό συχνά αλλάζοντας στάση ζωής (lifestyle)
4) Κατάθλιψη - Περιγράφεται συχνά από εκφράσεις " Είμαι τόσο θλιμμένος, δε με ενδιαφέρει τίποτα", "μου λείπει ο αγαπημένος μου άνθρωπος γιατί να συνεχίσω;" Το άτομο συχνά αποφεύγει επισκέψεις και θέλει να μείνει μόνο του για να θρηνήσει. Στη φάση αυτή είναι σημαντικό να μην παρεμποδίζεται η διαδικασία και να εμποδίζεται το άτομο να θρηνήσει με προσπάθειες του περίγυρου για να "ανέβει" συναισθηματικά γιατί είναι κρίσιμο σημείο για την αποδοχή.
5) Αποδοχή - Στο στάδιο αυτό το άτομο είναι έτοιμο να αντιμετωπίσει την κατάσταση και να παλέψει με την απώλεια. Περιγράφεται καλύτερα από τις εκφράσεις. "Είμαι καλά", "Θα το παλέψω".
Αν και η παραπάνω αναφορά γίνεται προσανατολισμένη κυρίως σε συγγενείς και τον περίγυρο του νεκρού σε περιπτώσεις ανίατης ασθένειας απαντώνται ανάλογες αντιδράσεις από το ίδιο το άτομο που νοσεί ενώ για τους άλλους η διαδικασία έχει ως ένα βαθμό ξεκινήσει πριν το θάνατό του. Επίσης η παραπάνω διαδικασίες περιγράφουν και άλλων ειδών απώλειες π.χ. διαζύγιο.
Σύμφωνα με τη διατύπωση της Kubler- Ross τα στάδια δεν εμφανίζονται πάντα με την παραπάνω σειρά και δεν εμφανίζονται όλα σε όλους αν και δύο τουλάχιστον από αυτά εμφανίζονται σε όλους. Συχνά απαντώνται φαινόμενα "roller coaster" με επιστροφή σε στάδια που έχουν ξαναεμφανιστεί.
Ωστόσο τα τελευταία 10 χρόνια το μοντέλο αυτό δέχεται κριτική από την επιστημονική κοινότητα. Ενδεικτικά αναφέρεται η κριτική του καθηγητή κλινικής ψυχολογίας G. Bonnano του πανεπιστημίου της Columbia που στο βιβλίο του "The Other Side of Sadness: What the New Science of Bereavement Tells Us About Life After a Loss," αναφέρεται σε πλήθος ερευνών στις Η.Π.Α. και άλλα σε άτομα με διαφορετικές πολιτισμικές ταυτότητες όπου έχουν παρατηρηθεί διαφοροποιήσεις σε σχέση με το μοντέλο Kubler- Ross. Ανάλογες παρατηρήσεις έχουν γίνει και σε σχετικές έρευνες του πανεπιστημίου του Yale.
H ποικιλία των αντιδράσεων στο πένθος (G. Bonnano, 2001)
Σύμφωνα με τον Bonnano συχνά απαντώνται "μη-φυσιολογικές" αντιδράσεις στο πένθος. Σε εξαιρετικές περιπτώσεις τα χαρακτηριστικά που εμφανίζονται περιγράφονται καλύτερα με διαγνώσεις του DSM όπως του μείζονος καταθλιπτικού επεισοδίου ενώ ακόμα συχνότερα απαντώνται διαδικασίες συγκεκαλυμμένου ή ανεβλημένου πένθους οι οποίες αντιμετωπίζονται ως μη-λειτουργικές (αναφέρεται ως παθολογικές) μορφές πένθους. Οι περισσότεροι άνθρωποι παρατηρήθηκε από φαινομενολογικές και άλλες κυρίως ποιοτικές αλλά και ποσοτικές έρευνες πως αντιμετώπιζαν δυσκολίες σε σχέση με τη διαδικασία του πένθους κατά τον πρώτο χρόνο μετά την απώλεια ενώ σε λιγότερες περιπτώσεις η δυσκολία αυτή έπαιρνε τη μορφή χρονιότητας και διαρκούσε για περισσότερο και στις περιπτώσεις αυτές σύμφωνα με το άρθρο η διαδικασία θα πρέπει να αντιμετωπίζεται πλέον σύμφωνα με τις διαγνωστικές κατηγορίες του DSM. Γενικά συχνές δυσλειτουργικές μορφές πένθους ή αντίδρασης στην απώλεια θεωρούνται οι εξής: το χρόνιο πένθος, το συγκεκαλυμμένο πένθος, το καθυστερημένο πένθος, η απουσία πένθους, το παρεμποδισμένο πένθος κ.α.
Tο πένθος σε περιπτώσεις καρκίνου (Gert Inger Ringdal et.al., 2001)
Τα συμπεράσματα αυτής της έρευνας αναφέρονται καθώς η διαδικασία του πένθους σε περιπτώσεις ανίατης νόσου εμφανίζει διαφοροποιήσεις σε σχέση με περιπτώσεις ξαφνικού θανάτου (πχ ανακοπή, άμεσος θάνατος από ατύχημα κ.λ.π.). Αφορά παράγοντες που καθορίζουν τη διαδικασία του πένθους σε συγγενείς ατόμων που νοσούν από καρκίνο. Σύμφωνα λοιπόν με αυτή το πένθος είναι εντονότερο σε γυναίκες σε ότι αφορά το φύλο, σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας σε ότι αφορά την ηλικία και σε περιπτώσεις απώλειας τέκνου σε σχέση με τον οικογενειακό ρόλο. Σύμφωνα με την έρευνα άλλοι παράγοντες όπως ο τόπος θανάτου, το αν μένουν τα παιδιά στο σπίτι και η ανεργία δε φάνηκε να παίζουν κάποιο ρόλο στην ένταση του πένθους. Δυστυχώς αν και αναζητήθηκαν εξειδικευμένες έρευνες για τις πρώτες αιτίες θανάτου στο δυτικό κόσμο (καρδιακές νόσοι, ατυχήματα κ.α.) δεν ήταν δυνατή η εύρεσή τους την παρούσα χρονική στιγμή. Ιδιαιτερότητες εμφανίζονται και στο πένθος που σχετίζεται με χρήση ουσιών και αυτοκτονία (βλ. σχετικό άρθρο Νο 7)
Πένθος και μνήμη (Gerd Inger Ringdal et.al.,2001)
Σε μία άλλη έρευνα του Gerd Inger Ringdal (2001) φάνηκε πως οι άνθρωποι με ολοκληρωμένη τη διαδικασία του πένθους ανακαλούν περισσότερο αυτοβιογραφικές μνήμες σχετικές με την απώλεια σε σχέση με όσους βρίσκονται ακόμα σε πένθος ωστόσο οι μνήμες αυτές είναι περισσότερο εξασθενημένες και αυτοκατασκευασμένες σε δεύτερο χρόνο δηλαδή κατά την πάροδο του χρόνου μετά το βίωμα της απώλειας. Τέλος άνθρωποι με ολοκληρωμένο πένθος έχουν μεγαλύτερη εγκαθίδρυση στόχων που πηγάζουν από την απώλεια σε σχέση με τους πρώτους.
Πρόσθετες πληροφορίες για πένθος ενηλίκων
Από διαχρονικές έρευνες έχει φανεί πως το πένθος διαρκεί περισσότερο σε χήρους (σε ότι αφορά την απώλεια συντρόφου) (2-3 χρόνια) ενώ είναι μια διαδικασία πολύ πιο ανολοκλήρωτη από ότι συνήθως εκτιμάται από τους ειδικούς ψυχικής υγείας. Οι άντρες ενδέχεται να παρουσιάζουν μεγαλύτερες δυσκολίες με το πένθος λόγω της περιορισμένης συναισθηματικής έκφρασης που επιτάσσουν οι κοινωνικές κατασκευές και για αυτό εμφανίζουν συχνά μεγαλύτερο διάστημα πένθους σε σχέση με τις γυναίκες που έχουν πιο έντονες αντιδράσεις.
Η συστημική οπτική για το πένθος και η αντιμετώπιση στο πλαίσιο της οικογενειακής θεραπείας και συμβουλευτικής.
Είναι περιττό νομίζω στο σημείο αυτό να αναφέρουμε πως σε περιπτώσεις αρνητικής έκβασης του πένθους και ανάπτυξης έντονης συμπτωματολογίας που φέρνει το άτομο αντιμέτωπο με τη δυσκλειτουργία η φαρμακοθεραπεία είναι πιθανό να ενδείκνυται για τον περιορισμό των συμπτωμάτων ώστε να καταστήσει το άτομο ικανό να διαχειρηστεί τη δυσκολία του μέσω της ψυχοθεραπείας.
Η συστημική προσέγγιση εστιάζει στην ατομικότητα του πένθους λαμβάνοντας υπόψιν το οικογενειακό πλαίσιο και τις αντιδράσεις του στο εδώ και τώρα. Αναγνωρίζει ότι αλλαγές στις οικογενειακές σχέσεις δημιουργούν κρίση στην συγκατασκευή του εαυτού.
Συχνά για τον/την σύντροφο του εκλειπόντος ενδείκνυται η θεραπεία ζεύγους (με αναπαράσταση του νεκρού συντρόφου). Σε ότι αφορά τα παιδιά κρίσιμα χαρακτηριστικά είναι το στάδιο ανάπτυξης του παιδιού, οι οικογενειακές σχέσεις, η κουλτούρα, η θέση και η σειρά γέννησης του παιδιού, η ικανότητα της οικογένειας να επανακτήσει ισορροπία χωρίς να εμποδίζει την εξέλιξη του παιδιού. Επίσης παρατηρούνται διαφορές και πρέπει να λαμβάνονται υπόψιν τα γνωστικά χαρακτηριστικά του εξελικτικού σταδίου, η αντοχή αυτών που φροντίζουν στις εκδηλώσεις πένθους του, οι ανάγκες του, οι προβολές και οι συχνά διαστρευλωμένες οδηγίες των ενηλίκων στους οποίους στηρίζεται. Οι τελευταίες παρατηρήσεις που αφορούν το παιδί δεν αναφέρονται μόνο στην οικογενειακή θεραπεία.
Σύμφωνα με τη συστημική θεωρία μια οικογένεια δεν αποτελείται μόνο από άτομα αλλά και από σχέσεις μεταξύ των ατόμων. Όλα μαζί συνθέτουν την οργάνωση του οικογενειακού συστήματος. Η αίσθηση συνοχής και σταθερότητας είναι απαραίτητη για την προσαρμογή των οικογενειών σε αλλαγές.
Παρακάτω αναφέρονται κεντρικά χαρακτηριστικά για τις διάφορες προσεγγίσεις της οικογενειακής θεραπείας σε σχέση με το πένθος:
Στρατηγική- Συστημική Προσέγγιση: Έμφαση στην συγκατασκευή κοινής πραγματικότητας
Τα συμπτώματα αποτελούν προσπάθεια για προσαρμογή και σταθερότητα.
Διαγενεαλογική Προσέγγιση: Έμφαση στην οικογενειακή ιστορία και πώς εμπλέκεται στο εδώ-και-τώρα των οικογενειακών σχέσεων.
Δομική Προσέγγιση: Επικεντρώνεται σε μοτίβα οργάνωσης που χαρακτηρίζουν λειτουργικές οικογένειες αλλά λείπουν από διαταραγμένες οικογένειες.Ιεραρχική οργάνωση
Ξεκάθαρα όρια μεταξύ υποσυστημάτων. Καθαρότητα στους ρόλους.
Εύκαμπτη επικοινωνία μεταξύ υποσυστημάτων.
Η απώλεια είναι μια από τις δυσκολότερες καταστάσεις που μπορεί να αντιμετωπίσει ένας άνθρωπος και αποτελεί ένα ιδιαίτερα στρεσογόνο παράγοντα συχνά για ένα αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα ενώ ορισμένες φορές οδηγεί στην ανάπτυξη χρόνιων συμπτωμάτων. Αποτελεί όμως αρκετές φορές και μια ευκαιρία για να συνδεθεί το άτομο και η οικογένεια με την ψυχοθεραπεία αντλώντας ανακούφιση, αυτογνωσία για τη ζωή του ατόμου και της οικογένειας, αναπλαισίωση της ζωής μετά την απώλεια, βαθιά κατανόηση των δυναμικών που αναπτύσονται, βαθύτερη γνώση των οικογενειακών δυναμικών πριν την απώλεια, αλλαγή και προοπτική. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως το πένθος είναι ένα "διάλειμα" ανάμεσα στο πριν και το μετά και η βαθύτερη κατανόηση και των δύο είναι αναπόσπαστο κομμάτι της εξέλιξής μας. Η σημαντικότερη όμως συνεισφορά της ψυχοθεραπείας στο ζήτημα της απώλειας είναι η ενθάρυνση της έκφρασης των συναισθημάτων, η αποδοχή και η παροχή ενός ασφαλούς τόπου και χρόνου για όλα τα παραπάνω.
Το ίδιο ισχύει και για τους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν τον ενδεχόμενα επερχόμενο θάνατο. Η "ασθένεια" δεν αποτελεί μια σωματική κατάσταση. Τις περισσότερες φορές η ανάπτυξή της αλλά και η αντιμετώπισή της βασίζονται τόσο σε βιολογικούς (π.χ. έκθεση σε καρκινογόνες ουσίες, διατροφή, γονίδια) όσο και σε ψυχοκοινωνικούς παράγοντες (π.χ. διαχείρηση στρες, δομή προσωπικότητας, αντιλήψεις για το ιδανικό, τη ζωή και το θάνατο, αντιλήψεις για την έκφραση συναισθημάτων, οικογενειακές αξίες και προσδοκίες κ.α.). Ο φόβος για το θάνατο θεωρείται από πολλούς η πρωταρχική εσωτερικευμένη πηγή τόσο του φόβου όσο και του άγχους. Συνεπώς η επιστημονική ψυχοθεραπευτική αντιμετώπισή του θα πρέπει να είναι κομμάτι της γενικότερης περίθαλψης του ατόμου και της οικογένειάς του.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
- Freed PJ, Yanagihara TK, Hirsch J, Mann JJ. (2009). Neural mechanisms of grief regulation. Biol Psychiatry. 66(1):33-40. PMID 19249748
- Clinical Psychology Review, Volume 21, Issue 5, July 2001, The varieties of grief experience Pages 705-734
George A. Bonanno, Stacey Kaltman - Journal of Pain and Symptom Management, Volume 22, Issue 6, December 2001, Factors Affecting Grief Reactions in Close Family Members to Individuals Who Have Died of CancerPages 1016-1026
- Journal of Pain and Symptom Management, Volume 24, Issue 1, July 2002, Family Satisfaction with End-of-Life Care for Cancer Patients in a Cluster Randomized Trial, Pages 53-63
- Clinical Psychology Review, Volume 21, Issue 5, July 2001, The varieties of grief experience Pages 705-734, George A. Bonanno, Stacey Kaltman
0 σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου